I Tjing Orakel English

I Tjing Orakel Gids De zendeling die niemand doopte, en de I Tjing die het Westen kreeg

De zendeling die niemand doopte, en de I Tjing die het Westen kreeg

De naam op de band is Duits. De methode waarmee de tekst tot stand kwam was Chinees, mondeling, en met twee mensen aan tafel. Wie in het Westen de I Tjing leert kennen, leert haar bijna altijd kennen als het boek van Richard Wilhelm. Chinese stukken over dezelfde man beginnen ergens anders: bij een zendeling in Qingdao die niemand doopte, bij een school, en bij een Qing-geleerde aan wie elke Duitse zin zich in het Chinees moest bewijzen.

Richard Wilhelm werd geboren op 10 mei 1873 in Stuttgart en stierf op 1 maart 1930 in Tübingen, 56 jaar oud. In mei 1899 stuurde het Allgemeiner Evangelisch-Protestantischer Missionsverein, het Duitse Algemene Zendingsverbond, hem naar Qingdao (青岛), toen net Duits pachtgebied. Hij bracht 22 jaar in Qingdao door, met een onderbreking. Hij nam de Chinese naam 卫礼贤 (Wèi Lǐxián) aan. Volgens de Qingdao-site Daily QD droeg hij aanvankelijk de naam 尉礼贤 en wijzigde hij het eerste teken na een bemiddelende rol in een conflict in Gaomi (高密) in 1899, omdat 尉, officier, te militaire connotaties had. Die naamsverandering staat in één bron; een tweede bevestiging ontbreekt.

Een uitspraak van hemzelf keert in Chinese stukken steeds terug. Als zendeling heeft hij in China geen enkele Chinees gedoopt; hij werd zelf een aanhanger van het confucianisme. Chinanews kopte dat in 2011 不传教的传教士：卫礼贤在中国没给一个人施过洗, de zendeling die niet zond: Wei Lixian doopte in China geen enkel mens. Ook 卫礼贤在青岛 (Wei Lixian in Qingdao) op het Volkspolitiek Consultatief Netwerk herhaalt het. De mythe dat hij in die 22 jaar Chinezen tot het christendom bekeerde, is daarmee door hemzelf weerlegd.

Qingdao en de 礼贤书院

In 1900 opende Wilhelm in zijn woning aan de Jiaozhou-straat een school met ruim twintig leerlingen, de eerste school van moderne snit in Qingdao. De Chinese Wikipedia geeft als eerste naam 德华神学校. In 1901 kreeg de school een eigen gebouw naast de kerk; in 1903 volgde nieuwbouw aan de Shanghai-straat en de naam 礼贤书院 (Lǐxián Shūyuàn). Volgens Daily QD was het motto 教無類、一視同仁, onderwijs zonder onderscheid, iedereen gelijk behandelen, en omvatte het curriculum Duits, Chinees, wetenschap en handel. In 1905 kwam er volgens dezelfde bron een meisjesafdeling bij; Wilhelms vrouw gaf er les en zette zich in tegen voetbinding.

De school heette later 礼贤甲种商业学校 (1919), 私立礼贤中学 (1923), en na 1952 山东省青岛第九中学, Qingdao Middelbare School Nr. 9. De school lag aan de Shanghai-straat 7; op die oude locatie zitten nu Qingdao Middelbare School Nr. 37 en een aan de Tongji-universiteit verbonden Lixian-school. Het artikel 卫礼贤与《易经》研究 (Wei Lixian en Yijing-onderzoek) op sinologystudy.com vermeldt een schoolbibliotheek van meer dan 30.000 banden, voor eigen studie en die van bevriende Chinese geleerden.

Dat wijst erop dat Wilhelm in Qingdao niet eerst zending bedreef en later, als bijzaak, klassieken ging lezen. School, bibliotheek en de weigering om te dopen horen bij elkaar: Chinese vorming als gelijke, niet als opstap naar de doop.

Lao Naixuan en de terugvertaling

劳乃宣 (Láo Nǎixuān) werd geboren op 14 november 1843 in Guangping, Zhili, en stierf op 21 juli 1921. Hij was een laat-Qing-ambtenaar en geleerde die via het examenstelsel carrière maakte, werkte aan de hervorming van het fonetisch schrift, en was van november 1911 tot februari 1912 rector van de voorloper van Peking University. Volgens Daily QD introduceerde de voormalige gouverneur 周馥 (Zhou Fu) Wilhelm bij hem. Samen richtten zij de 尊孔文社 (Zunkong Wenshe, Vereniging voor de verering van Confucius) op, door bronnen gedateerd rond 1913-1914, na de Xinhai-revolutie van 1911. Onder Lao's begeleiding begon Wilhelm volgens Daily QD in 1913 aan zijn grondige vertaling van de Yijing.

De werkverdeling is in Chinese kranten bewaard. 劳乃宣和卫礼贤青岛合译《易经》 (Lao Naixuan en Wei Lixian vertalen samen de Yijing in Qingdao), in de Qingdao Zaobao en Qilu Wanbao, beschrijft de lus zo. Lao gaf Wilhelm gedetailleerde mondelinge toelichting. Wilhelm vertaalde naar het Duits, zette zijn eigen Duitse tekst terug in het Chinees, en samen schaafden zij bij tot de betekenis behouden was. Wilhelm besteedde er ongeveer elf jaar aan, circa 1913-1923/24.

Onze lezing: wat in het Westen de Wilhelm-vertaling heet, is in die beschrijving een tweeledige tekst. De Duitse zin moest een Chinese nabespreking overleven. Lao was geen informant aan de kant; hij was de maatstaf. Dat de westerse lezer later een Duitse en een Engelse naam op de band ziet, volgt uit de uitgavegeschiedenis, niet uit de werkverdeling in Qingdao.

Lao stierf op 21 juli 1921. Het gedrukte boek is gedateerd 1923/1924. Leg je die data naast elkaar, dan lijkt het erop dat het boek zonder de leraar is afgerond; wanneer de gezamenlijke arbeid precies eindigde, zeggen de bronnen niet.

Jena, Bollingen, Deventer

Wilhelms Duitse vertaling verscheen als I Ging: Das Buch der Wandlungen, bij Eugen Diederichs in Jena, in twee banden (Buch 1-2 en Buch 3), gedateerd 1923/1924. Een Zhihu-stuk, 薪火相传，卫礼贤与劳乃宣合作翻译《易经》 (Het vuur wordt doorgegeven), stelt dat het boek na 1924 grote weerklank kreeg, meer dan twintig keer werd herdrukt en in het Engels, Spaans, Frans en Italiaans werd vertaald, en zo de in het Westen erkende gezaghebbende versie van de Yijing werd. Die herdrukcijfers staan in Chinese overzichten; een aparte westerse bevestiging van het precieze aantal ontbreekt.

De Engelse vertaling maakte Wilhelm niet zelf. Cary F. Baynes bezorgde haar in 1950 bij Bollingen/Pantheon, met een voorwoord van C.G. Jung en een inleiding van Wilhelms zoon Hellmut Wilhelm. Een mythe, die zelfs in een Chinese overzichtsbron opduikt, zegt dat Jung de Engelse I Tjing vertaalde. Dat is onjuist. Jung schreef het voorwoord. Hij en Wilhelm waren persoonlijk bevriend; Jung schreef ook een inleiding bij Wilhelms Das Geheimnis der Goldenen Blüte (1929; Engels The Secret of the Golden Flower, 1931).

Volgens de Nederlandse Wikipedia verscheen de eerste druk van de Nederlandse vertaling, van A. Hochberg-van Wallinga uit het Duits, in 1953: een vertaling van een vertaling. Boekhandelsmetadata noemen voor die eerste druk ook uitgeverij L.J. Veen; dat is hier niet bevestigd. De twintigste druk verscheen in 2006 bij Ankh-Hermes in Deventer. Latere edities kwamen eveneens van Ankh-Hermes, onder meer in 1991 en herzien op 4 oktober 2016, met medewerking van Albert Bodde en inleidend werk van Harmen Mesker. Volgens de uitgever bleef 99 procent van het boek hetzelfde. Herdrukken tussen 1953 en 1991 zijn niet rond te maken.

Wie nu een Nederlandse Wilhelm leest, leest Lao's uitleg, Wilhelms Duits, en Nederlands dat op dat Duits rust. Voor de vraag welke vertaling van de I Tjing het Westen eigenlijk heeft ontvangen, is dat geen kleinigheid.

Wereldliteratuur na een oorlog

Volgens een Engelstalige bespreking gaf Wilhelm geen louter filologische vertaling, maar een weergave zoals de Yijing nog levend werd doorgegeven door laat-keizerlijke confuciaanse geleerden: als tekst voor morele zelfcultivering en kosmische afstemming, niet in de eerste plaats als oud waarzeggerijhandboek. Wilhelm noemde de Yijing ongetwijfeld een van de belangrijkste boeken uit de wereldliteratuur, met een levende stroom van diepe menselijke wijsheid. Jung prees hem om zijn onbewolkte en verziende blik en het wonder van inleving.

Terug in Duitsland richtte Wilhelm het China-Institut in Frankfurt op en doceerde hij sinologie. Volgens 卫礼贤在青岛 kreeg hij de eretitel grote Germaanse sinoloog en werkte hij in de jaren twintig, naast de eerdere Zunkong Wenshe, samen met 梁启超 (Liang Qichao) en 胡适 (Hu Shi) rond een Confucian Culture Society. In 1993 werd aan de Ruhr-universiteit Bochum het Richard-Wilhelm-Übersetzungszentrum naar hem vernoemd.

Volgens Hon Tze-ki en Andreas Günter Weis in Monumenta Serica (2023) was de samenwerking met de Baltisch-Duitse filosoof Hermann Keyserling (1880-1946) cruciaal in Wilhelms omvorming tot vertaler-pedagoog. Hij ging de Yijing zien als Weltliteratur: wijsheid voor mensen wereldwijd, inclusief Duitsers in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog.

Leg je Keyserling en de datering 1923/1924 naast Lao's sterfjaar, dan valt op dat het gedrukte boek twee contexten draagt. Qingdao leverde een confuciaanse, mondeling gecontroleerde tekst. Duitsland gaf die tekst een taak: wijsheid voor een verslagen Duitsland. Het is onze lezing dat de I Ging daardoor het westerse standaardboek kon worden. Hij beantwoordde een Duitse vraag die met Shang-orakelbotten weinig te maken had.

Sinologystudy.com noemt vertaling en onderzoek in Europa 堪称一流, van topklasse. Die gedenktekenachtige toon zwijgt over latere filologische kritiek. Onze lezing: die toon meet iets anders, namelijk of hij de confuciaanse Yijing als gelijke heeft behandeld.

Twee maatstaven, één boek

Volgens dezelfde Engelstalige bespreking wijzen latere sinologen, gewapend met vondsten uit de Shang- en Zhou-tijd, erop dat Wilhelms tekst aanzienlijk afwijkt van de vermoedelijke bronstijdse betekenis van de Zhouyi. Hij leest er een filosofisch systeem in dat pas later, via de Tien Vleugels, is toegevoegd. Een terugkerend punt is theïficatie. Tian (hemel) en Qian (Het Scheppende) kregen een eerbied die een enkelvoudige goddelijke wil suggereert, wat critici toeschrijven aan christelijk-monotheïstische en Duits-idealistische inkleuring van een oorspronkelijk meer sjamanistisch, orakelmatig geheel.

Verdedigers zeggen dat hij bewust geen kaal orakelboek wilde reconstrueren, maar de tekst wilde doorgeven zoals de confuciaanse traditie haar eeuwenlang las. Of filologische nauwkeurigheid de juiste maatstaf is, is zelf onder debat. Sommige, vooral archeologisch werkende, sinologen zien hem als te gekleurd en gedateerd. Anderen blijven zijn versie de toegankelijkste poort voor westerse lezers vinden. Chinese bronnen zijn overwegend lovend en vermelden die kritiek doorgaans niet.

Onze lezing: de kampen nemen niet dezelfde toets af. De Chinese herinnering meet of Wilhelm de confuciaanse Yijing ernstig nam. De archeologische sinologie meet of hij de Zhouyi van de bronstijd terugvond. Hij heeft het eerste gedaan. Het tweede heeft hij, volgens zijn verdedigers, niet geprobeerd. Wie hem op het tweede afrekent, rekent een ander boek af dan het boek dat hij met Lao Naixuan maakte.

De mythe dat Jung de Engelse vertaling schreef, is feitelijk onjuist. Dat ze opduikt, zelfs in één Chinese overzichtsbron, zegt iets anders. Onze lezing: voor veel lezers woog Jungs naam op het voorwoord zwaarder dan die van Baynes op de titelpagina. Het volgt, denken wij, dat het Westen deze I Tjing niet alleen als Chinese klassiek ontving, maar als een boek dat een Europees psycholoog had goedgekeurd.

Bronnen

Het oude ritueel Werp de duizendbladstelen Stel je vraag en bouw je hexagram lijn voor lijn op, met de klassieke kansverdeling.

Verder lezen

Terug naar de gids